ความเป็นมาของหมู่บ้านหนองโกวิทย์

กลุ่มอาชีพทอผ้าขาวม้าและแปรรูปผ้าขาวม้า

ตำบลเขาสามสิบ อำเภอเขาฉกรรจ์ จังหวัดสระแก้ว

1. ความเป็นมาของหมู่บ้านหนองโกวิทย์

บ้านหนองโกวิทย์ ตั้งอยู่หมู่ที่ 7 ตำบลเขาสามสิบ อำเภอเขาฉกรรจ์ จังหวัดสระแก้ว เป็นชุมชนชนบทที่มีวิถีชีวิตผูกพันกับการเกษตร ทรัพยากรธรรมชาติ และภูมิปัญญาท้องถิ่น โดยเฉพาะภูมิปัญญาด้านการทอผ้า ซึ่งเป็นองค์ความรู้ที่ได้รับการถ่ายทอดจากบรรพบุรุษและสืบต่อกันมาหลายชั่วอายุคน ปัจจุบันชุมชนบ้านหนองโกวิทย์ได้รับการส่งเสริมให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงเกษตรและแหล่งเรียนรู้ของชุมชน โดยมีกิจกรรมสำคัญ ได้แก่ การทอผ้า การแปรรูปผ้าขาวม้า การทำนา การเกี่ยวข้าว และกิจกรรมการใช้ทรัพยากรในท้องถิ่นอย่างคุ้มค่า

จากข้อมูลการศึกษาชุมชน พบว่า บรรพบุรุษของชาวบ้านหนองโกวิทย์ส่วนหนึ่งมีภูมิลำเนาเดิมมาจากจังหวัดต่าง ๆ ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เช่น อุดรธานี ขอนแก่น และสกลนคร ต่อมาได้อพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานในบริเวณที่มีความอุดมสมบูรณ์ มีแหล่งน้ำและพื้นที่ป่าที่เหมาะสมต่อการดำรงชีวิตและการประกอบอาชีพ เมื่อมีผู้คนเข้ามาอยู่อาศัยเพิ่มมากขึ้นจึงเกิดการรวมตัวเป็นชุมชนและขยายตัวเป็นหมู่บ้านในเวลาต่อมา

สำหรับที่มาของชื่อ “บ้านหนองโกวิทย์” มีเรื่องเล่าจากคนในชุมชนว่า ในอดีตบริเวณท้ายหมู่บ้านมีหนองน้ำธรรมชาติขนาดใหญ่ ซึ่งเป็นแหล่งน้ำสำคัญของชุมชน ในช่วงฤดูแล้งเมื่อระดับน้ำลดลง ชายสูงอายุคนหนึ่งในหมู่บ้านชื่อ “ตาวิท” มักใช้วิธีวิดน้ำเพื่อจับปลาอยู่เป็นประจำ ชาวบ้านจึงเรียกบริเวณดังกล่าวว่า “หนองโกวิท” ตามชื่อของชายผู้ที่มักวิดน้ำจับปลา และชื่อดังกล่าวได้กลายมาเป็นชื่อที่ใช้เรียกชุมชนสืบต่อกันมาจนถึงปัจจุบัน

วิถีชีวิตของชาวบ้านในอดีตมีความสัมพันธ์กับการเกษตรเป็นอย่างมาก เนื่องจากมีแหล่งน้ำที่เอื้อต่อการเพาะปลูก โดยเฉพาะการทำนาและการปลูกพืช ชุมชนจึงมีการพึ่งพาอาศัยกันและใช้แรงงานร่วมกัน นอกจากอาชีพเกษตรกรรมแล้ว ชาวบ้านยังนำภูมิปัญญาที่ติดตัวมาจากถิ่นเดิมมาปรับใช้ในพื้นที่ใหม่ โดยเฉพาะภูมิปัญญาการทอผ้าด้วยมือ ซึ่งต่อมาได้กลายเป็นเอกลักษณ์สำคัญของบ้านหนองโกวิทย์

2. ภูมิปัญญาการทอผ้าขาวม้าของบ้านหนองโกวิทย์

การทอผ้าขาวม้าของบ้านหนองโกวิทย์มีรากฐานมาจากวิถีชีวิตของครอบครัวในอดีต ชาวบ้านทอผ้าไว้ใช้เองภายในครัวเรือน ทั้งใช้เป็นเครื่องนุ่งห่มและใช้ในกิจกรรมต่าง ๆ ในชีวิตประจำวัน ความรู้ในการทอผ้าจึงไม่ได้เกิดขึ้นจากการเรียนในห้องเรียน แต่เป็นการเรียนรู้จากพ่อแม่ ปู่ย่า ตายาย และสมาชิกในครอบครัว ผ่านการลงมือปฏิบัติจริง

จุดเด่นของผ้าทอหนองโกวิทย์คือการใช้ กี่ทอผ้าแบบโบราณและกี่กระตุก ทำให้สามารถสร้างผืนผ้าที่มีเนื้อแน่นและมีลวดลายสวยงาม โดยผ้าขาวม้าของชุมชนมีทั้งลายสก๊อตขนาดเล็กและลายสก๊อตขนาดใหญ่ มีการใช้สีสันหลากหลาย และมีเอกลักษณ์แตกต่างจากผ้าทอในพื้นที่อื่น

อีกหนึ่งภูมิปัญญาที่โดดเด่นคือ “ผ้าขาวม้าหมักโคลน” หรือ “ซาวตม” ซึ่งเป็นการนำเส้นด้ายไปผ่านกระบวนการหมักโคลนก่อนนำมาทอ เพื่อช่วยสร้างสีและลักษณะเฉพาะให้แก่เส้นด้ายและผืนผ้า กระบวนการดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงความรู้ของคนในชุมชนในการนำวัสดุจากธรรมชาติมาประยุกต์ใช้ในการผลิตผ้า และเป็นองค์ความรู้ที่มีคุณค่าต่อการอนุรักษ์ภูมิปัญญาท้องถิ่น

นอกจากการใช้เส้นด้ายฝ้ายแล้ว กลุ่มยังมีการพัฒนาและทดลองใช้วัสดุธรรมชาติและวัสดุเหลือใช้มาเป็นส่วนประกอบของเส้นใย เช่น เส้นใยจากใบอ้อย ใบย่านาง เส้นใยจากขวดพลาสติก และเส้นใยจากวัสดุเหลือใช้จากโรงงาน แนวทางดังกล่าวช่วยสร้างความหลากหลายให้กับผลิตภัณฑ์ และสอดคล้องกับแนวคิดการใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่าและการลดของเสีย หรือ Zero Waste

3. การรวมกลุ่มอาชีพทอผ้าขาวม้า

เมื่อการทอผ้าจากเดิมที่ผลิตเพื่อใช้ในครัวเรือนเริ่มได้รับความสนใจจากบุคคลภายนอก ชาวบ้านจึงเริ่มนำผ้าทอออกจำหน่ายให้แก่คนในชุมชนและพื้นที่ใกล้เคียง เมื่อมีความต้องการเพิ่มขึ้นจึงเกิดการรวมกลุ่มอาชีพเพื่อผลิตผ้าทอสำหรับจำหน่ายอย่างจริงจัง การรวมกลุ่มทำให้สมาชิกสามารถแลกเปลี่ยนความรู้ แบ่งปันประสบการณ์ และช่วยกันพัฒนาคุณภาพของผืนผ้าและผลิตภัณฑ์

การรวมกลุ่มยังเป็นกลไกสำคัญในการสร้างความเข้มแข็งของชุมชน เพราะสมาชิกไม่ได้ทำหน้าที่เพียงผลิตสินค้าเท่านั้น แต่ยังร่วมกันวางแผนการผลิต พัฒนารูปแบบผลิตภัณฑ์ ถ่ายทอดความรู้ให้แก่คนรุ่นใหม่ และสร้างเครือข่ายกับหน่วยงานภายนอก เพื่อเพิ่มโอกาสทางการตลาดและพัฒนาศักยภาพของชุมชน

ปัจจุบันบ้านหนองโกวิทย์ได้รับการส่งเสริมในฐานะแหล่งเรียนรู้และแหล่งท่องเที่ยวชุมชน โดยมีการจัดกิจกรรมให้ผู้สนใจได้เรียนรู้การทอผ้าจากเส้นใยธรรมชาติ การทำผลิตภัณฑ์จากผ้าทอ รวมทั้งกิจกรรมด้านการเกษตรและภูมิปัญญาอื่น ๆ ของชุมชน

4. การแปรรูปผ้าขาวม้าและการเพิ่มมูลค่าผลิตภัณฑ์

การแปรรูปผ้าขาวม้าเป็นอีกกิจกรรมสำคัญที่ช่วยเพิ่มมูลค่าให้กับผ้าทอของชุมชน เดิมผ้าขาวม้าสามารถใช้ประโยชน์ได้หลายรูปแบบอยู่แล้ว แต่กลุ่มอาชีพได้นำแนวคิดด้านการออกแบบและการสร้างผลิตภัณฑ์ใหม่มาประยุกต์ใช้ ทำให้ผ้าขาวม้าสามารถกลายเป็นสินค้าที่ตอบสนองความต้องการของผู้บริโภคในยุคปัจจุบันได้มากขึ้น

ผลิตภัณฑ์ที่เกิดจากการแปรรูป ได้แก่ กระเป๋าผ้าขาวม้าหลากหลายรูปแบบ เสื้อผ้าสำเร็จรูป เครื่องใช้และของตกแต่ง รวมถึงผลิตภัณฑ์ของใช้ในชีวิตประจำวัน การแปรรูปดังกล่าวช่วยให้ผ้าขาวม้ามีมูลค่าเพิ่มขึ้นจากการขายเป็นผืน และเปิดโอกาสให้สมาชิกในกลุ่มมีรายได้เพิ่มขึ้น

องค์การบริหารส่วนตำบลเขาสามสิบได้เข้ามาสนับสนุนการพัฒนาอาชีพอย่างต่อเนื่อง โดยมีการจัด โครงการส่งเสริมการแปรรูปผ้าขาวม้า ณ ศูนย์เรียนรู้ชุมชนบ้านหนองโกวิทย์ เช่น การทำหมอนรองนั่งจากผ้าขาวม้า การทำดอกไม้ติดหน้าอกจากผ้าขาวม้า และการทำยางรัดผมจากผ้าขาวม้า รวมถึงการส่งเสริมช่องทางการจำหน่ายผ่านสื่อออนไลน์ เช่น Facebook และ TikTok

การดำเนินงานดังกล่าวแสดงให้เห็นว่า การอนุรักษ์ภูมิปัญญาไม่จำเป็นต้องหยุดอยู่เพียงรูปแบบดั้งเดิม แต่สามารถนำความรู้เดิมมาพัฒนาให้เข้ากับความต้องการของผู้บริโภคและเทคโนโลยีในปัจจุบันได้ โดยยังคงรักษาอัตลักษณ์ของชุมชนไว้

5. คุณค่าและความสำคัญในฐานะแหล่งเรียนรู้

บ้านหนองโกวิทย์มีคุณค่าในฐานะแหล่งเรียนรู้ชุมชน เพราะเป็นพื้นที่ที่ผู้เรียนสามารถศึกษาองค์ความรู้จากประสบการณ์จริง ตั้งแต่ประวัติความเป็นมาของชุมชน วิถีชีวิตของชาวบ้าน การประกอบอาชีพเกษตรกรรม ภูมิปัญญาการทอผ้า การใช้วัสดุธรรมชาติ การแปรรูปผลิตภัณฑ์ ไปจนถึงการบริหารจัดการกลุ่มอาชีพและการตลาด

สิ่งที่โดดเด่นของแหล่งเรียนรู้แห่งนี้คือ “การเรียนรู้จากภูมิปัญญาของคนในชุมชน” ผู้มาเรียนรู้สามารถเห็นกระบวนการทำงานจริง ตั้งแต่การเตรียมเส้นด้าย การจัดเส้นยืนและเส้นพุ่ง การทอผ้าด้วยกี่ การตรวจสอบคุณภาพ การออกแบบผลิตภัณฑ์ และการแปรรูปผ้าขาวม้าให้เป็นผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ

นอกจากนี้ ชุมชนยังมีการจัดระบบการถ่ายทอดภูมิปัญญาผ่านศูนย์เรียนรู้หรือ “ห้องเรียนชุมชนต้นแบบ” โดยใช้คนในชุมชนเป็นผู้ถ่ายทอดองค์ความรู้ ทั้งด้านการทอผ้าขาวม้า อาหารพื้นบ้าน การจักสาน การทำนา และภูมิปัญญาอื่น ๆ ทำให้แหล่งเรียนรู้แห่งนี้มีลักษณะเป็นห้องเรียนที่มีชีวิตและเชื่อมโยงการเรียนรู้กับวิถีชีวิตจริง

6. บทสรุป

หมู่บ้านหนองโกวิทย์ ตำบลเขาสามสิบ อำเภอเขาฉกรรจ์ จังหวัดสระแก้ว เป็นชุมชนที่มีรากฐานจากการรวมตัวของผู้คนที่อพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานและนำภูมิปัญญาจากถิ่นเดิมมาสืบทอดในพื้นที่ โดยเฉพาะภูมิปัญญาการทอผ้า ซึ่งพัฒนาจากการทอเพื่อใช้ในครัวเรือนมาเป็นการรวมกลุ่มอาชีพเพื่อสร้างรายได้ให้แก่สมาชิกและชุมชน

ผ้าขาวม้าบ้านหนองโกวิทย์ จึงไม่ได้เป็นเพียงสินค้าหัตถกรรม แต่เป็นตัวแทนของภูมิปัญญา วิถีชีวิต ความสามัคคี และความสามารถในการพึ่งพาตนเองของคนในชุมชน จุดเด่นทั้งการทอด้วยกี่โบราณ การทอด้วยกี่กระตุก ผ้าขาวม้าหมักโคลน และการประยุกต์ใช้เส้นใยจากวัสดุธรรมชาติและวัสดุเหลือใช้ ล้วนแสดงให้เห็นถึงการสืบทอดภูมิปัญญาควบคู่กับการสร้างสรรค์สิ่งใหม่

ขณะเดียวกัน การแปรรูปผ้าขาวม้าเป็นผลิตภัณฑ์รูปแบบต่าง ๆ เป็นแนวทางสำคัญในการเพิ่มมูลค่าและสร้างโอกาสทางเศรษฐกิจให้แก่ชุมชน การสนับสนุนจากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและหน่วยงานภายนอก รวมถึงการนำช่องทางการตลาดออนไลน์มาใช้ ยังช่วยให้ผลิตภัณฑ์ของชุมชนสามารถเข้าถึงผู้บริโภคได้กว้างขึ้น

ดังนั้น บ้านหนองโกวิทย์จึงเป็น แหล่งเรียนรู้ที่สะท้อนการนำภูมิปัญญาท้องถิ่นมาสร้างอาชีพ สร้างรายได้ และสร้างความเข้มแข็งให้แก่ชุมชน อีกทั้งยังเป็นพื้นที่ที่แสดงให้เห็นว่าการอนุรักษ์ภูมิปัญญาจะสามารถดำรงอยู่ได้อย่างยั่งยืน เมื่อคนรุ่นใหม่ได้เข้ามามีส่วนร่วมและนำองค์ความรู้ดั้งเดิมไปพัฒนาให้เหมาะสมกับบริบทของสังคมในปัจจุบัน

https://sites.google.com/skcc.ac.th/nongkowit?pli=1&authuser=0